ANKARA – BHA
Eğitimci ve yazar Muharrem Demir, yaklaşık 70 yıl önce yayımlanan ve hayvanlarda ani ölüm olgusunu inceleyen Psikolog Curt P. Richter’in deneyinin, yalnızca bir laboratuvar çalışması olarak görülmemesi gerektiğini belirtti. Demir, bu deneyin insan psikolojisi, eğitim süreçleri ve toplumsal dayanıklılık açısından önemli mesajlar taşıdığını vurguladı.
Bir Laboratuvar Deneyinden Daha Fazlası
Psikolog Curt P. Richter’in 1957 yılında yayımladığı “Hayvanlarda ve İnsanda Ani Ölüm Olgusu Üzerine” başlıklı makalesine atıfta bulunan Demir, çalışmanın 1940’larda tartışılan ani ve açıklanamayan ölüm vakalarını anlamaya yönelik bir çabanın devamı niteliğinde olduğunu söyledi. Demir, “Bu deney bize şunu düşündürüyor: Canlılar bazen yalnızca yorulduğu için değil, çıkış yolunun kalmadığına inandığı için de çöker. Burada asıl dikkat çekici nokta, fiziksel tükenmeden çok çıkışsızlık yani çaresizlik ve tükenmişlik algısının etkisidir,” dedi. Richter’in orijinal çalışmasının, ani çöküşü sadece fiziksel yorgunlukla değil, umutsuzluk ve çaresizlik bağlamında ele aldığını ekledi.
Fare Deneyinin Asıl Söylediği Şey
Demir, Richter’in yabani ve evcil farelerin strese verdikleri tepkileri karşılaştırdığı bu çalışmada, dayanma gücünün sadece bedensel kapasiteyle açıklanamayacağını ortaya koyduğunu belirtti. Deneyin en çarpıcı yönünün, canlıyı ayakta tutanın bazen kas gücünden önce, içinde hala bir ihtimal bulunduğuna dair algı olduğunu ifade etti. Richter’in deneyinde, evcil ve yabani farelerin strese aynı biçimde tepki vermediği gözlemlendi. Özellikle yabani farelerin çıkışsızlık duygusu karşısında daha hızlı çöktüğü, bazı koşullarda 15 dakika olan dayanma süresinin, farklı şartlarda ortalama 60 saate, kimi örneklerde ise 81 saate kadar çıkabildiği görüldü. Bu sonuç, deneyin sadece fiziksel dayanıklılığı değil, çıkışsızlık algısının canlı üzerindeki etkisini de gösteren önemli bir çalışma olarak değerlendirilmesine yol açtı. Demir’e göre deneyin asıl mesajı, sadece dayanma süresinde değil, çaresizlik ve çıkışsızlık algısının ortadan kalkmasının davranışı nasıl değiştirdiğinde aranmalıdır.
Umut: Bir Teselli Değil, İçsel Bir Yöneliştir
Umut kavramının çoğu zaman yanlış anlaşıldığını belirten Demir, “Umut, boş bir teselli değildir. Umut, zorluğun içinde hala bir yol bulunabileceğini fark edebilmektir. Bu yönüyle insanın dayanma gücünü besleyen temel bir iç dinamiktir,” ifadelerini kullandı. Demir, bu noktada İmam Gazzâlî’nin umut anlayışına da işaret ederek, umudun ilim, hâl ve amel bütünlüğü içinde anlaşılması gerektiğini söyledi.
Umut Zekâsı Neden Devreye Girer?
Muharrem Demir, umut zekâsının sadece iyi hissetmekle ilgili olmadığını, çaresizlik veya çıkışsızlık duygusu karşısında yeni anlam, yeni yol ve yeni aksiyon üretebilme kapasitesi olduğunu vurguladı. Demir, çağdaş psikolojide C. R. Snyder’in umut kuramının da bu noktada önemli olduğunu belirterek, umut kavramının hedef, yol ve irade ekseninde açıklandığını kaydetti. Ona göre umut zekâsı, Gazzâlî’nin ilim-hâl-amel çizgisiyle Snyder’in hedef-yol-irade çerçevesi arasında güçlü bir köprü kuruyor.
İnsan Neye Tutunarak Yaşar?
Özellikle eğitim alanında bu bakış açısının önemli olduğunu ifade eden Demir, bir öğrencinin ya da gencin çoğu zaman bilgi eksikliğinden önce umut eksikliği yaşadığını söyledi. Ona göre doğru zamanda söylenen bir cümle, gösterilen küçük bir ilgi ya da açılan küçük bir imkan, iç direnci yeniden harekete geçirebilir. Muharrem Demir, sözlerini şu cümlelerle tamamladı: “Bazen hayatı değiştiren şey, bütün şartların bir anda düzelmesi değildir. Bazen insanı ayakta tutan, sadece küçük bir ihtimalin yeniden görünmesidir. Çünkü insan, önünde bir yol kaldığına inandığı sürece sandığından çok daha uzun süre mücadele edebilir.”
